Podcast "Historia żywa" to spotkania z prof. Andrzejem Nowakiem historykiem, których ideą jest pokazywanie historii nie jako wiedzy zamkniętej w podręcznikach, ale elementu naszej tożsamości narodowej, który stale wpływa na dokonywane przez nas wybory życiowe i całą naszą teraźniejszość.

Osamotniona, opuszczona przez sojuszników Polska długo stawiała opór w boju na śmierć i życie przeciwko Niemcom i Sowietom we wrześniu 1939 roku. Bój z przeważającymi siłami wroga nie mógł przynieść wygranej.

Historia żywa 

Polski wrzesień 1939 roku. Od Westerplatte przez Kuty do Kocka

Kilka miesięcy po 17 września 1939 roku, po sowieckiej napaści na Polskę, 5 marca 1940 roku Biuro Polityczne Komunistycznej Partii ZSRS na czele z Józefem Stalinem, podjęło decyzję o rozstrzelaniu polskich jeńców przebywających w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz polskich więźniów przetrzymywanych na obszarze przedwojennych wschodnich województw II Rzeczypospolitej.

Katyń i sowiecka okupacja - symbole walki o prawdę

Rzeź wołyńska i tzw. zbrodnia pomorska - dwa wydarzenia, które określamy mianem ludobójstwa, którego ofiarą padli Polacy. Jak dziś kultywujemy pamięć o tych wydarzeniach? - Nie wolno zapomnieć, nie wolno zamilczeć tego rodzaju zbrodni. Trzeba głośno o tym mówić, jednoznacznie potępiać, wskazując na konsekwencje - zaznaczył w radiowej Jedynce historyk prof. Andrzej Nowak.

Pamięć o rzezi wołyńskiej i niepamięć o tzw. zbrodni pomorskiej

Na konferencji w Wannsee pod Berlinem - 20 stycznia 1942 roku - Niemcy zdecydowali o "ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej" w Europie, czyli zamordowaniu wszystkich Żydów. 15 lutego 1942 roku do KL Auschwitz dotarł z Bytomia pierwszy transport. Aresztowani przez Gestapo, po przywiezieniu do obozu, zostali zgładzeni przez Niemców.

Auschwitz-Birkenau. Los Żydów w okupowanej Polsce

Po klęsce kampanii wrześniowej 1939 roku żołnierze polscy kontynuowali walkę z Niemcami. We Francji powstał rząd polski. Jego premierem został gen. Władysław Sikorski, który podjął decyzję o odtworzeniu polskich sił zbrojnych na wychodźstwie. Wiosną 1940 roku to było już 80 tysięcy ludzi. Szlak bojowy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie wiódł przez wiele krajów, przyniósł krwawe wyniszczające boje, ale i zwycięstwa.

Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Gen. Władysław Sikorski rozpoczął odtwarzanie armii

Gen. Władysław Sikorski, naczelny wódz oraz premier rządu na uchodźstwie podczas II wojny światowej, miał o wojsku polskim zależnym od Armii Czerwonej powiedzieć: "Komuniści, dywersanci, Berling - zdrajca i dezerter". Dlaczego jedni nazywają ich polskimi bohaterami, a drudzy - żołnierzami przeklętymi?

Ludowe Wojsko Polskie. Kim byli żołnierze z orłem bez korony?

Powstanie Warszawskie to największa bitwa Armii Krajowej z Niemcami. Jednocześnie to największa akcja zbrojna podziemia w okupowanej Europie podczas II wojny światowej. - W ostatnich kilkunastu latach przeżywamy coś, co można byłoby nazwać bezprzykładnym triumfem pamięci o Powstaniu Warszawskim - mówi w Programie 1 Polskiego Radia prof. Andrzej Nowak.

Powstanie Warszawskie 1944. Jak Polacy pamiętają powstańców i ich zryw?

Teheran i Jałta, zdaniem prof. Andrzeja Nowaka, współcześnie Polakom kojarzą się przede wszystkim ze zdradą. Zwłaszcza dotyczy to drugiej z konferencji. - Jałta jako moment, w którym czujemy się opuszczeni i zdradzeni przez sojuszników - zauważa gość audycji "Historia żywa".

Teheran i Jałta. Zdrada z punktu widzenia Polski, realpolitik z puntu widzenia aliantów

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza powstała w grudniu 1948 roku z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej. W swoim programie partia deklarowała, że reprezentuje interesy "ludu pracującego miast i wsi". Jednak od kilku lat, pod wpływem Moskwy, nad Wisłą instalowano system komunistyczny. Utworzenie PZPR uważa się za początek stalinizmu w naszym kraju.

Stalinizm w Polsce. Przeciwko wystąpili Żołnierze Wyklęci 

W latach 1956 i 1966 ważne wydarzenia polityczne przeplatały się ze zdarzeniami i rocznicami równie istotnymi z perspektywy polskiego Kościoła.

Rok 1956 i rok 1966, czyli walka o wolność i tożsamość Polaków

Rządy Władysława Gomułki przyniosły dwa przełomowe kryzysy naszej historii: w marcu 1968 roku - protesty studentów, a w grudniu 1970 roku - protesty robotników. 

Marzec 1968 i Grudzień 1970. Dwa oblicza kryzysu PRL

Była jednym z największych ruchów emigracyjnych ówczesnej Europy - polska emigracja polityczna po powstaniu listopadowym 1830-31 roku. Została nazwana Wielką Emigracją ze względu na rolę, jaką odegrała w dziejach Polaków oraz na jej liczebność. Bezpośrednio po powstaniu około 9 tysięcy, a do 1862 roku blisko 20 tysięcy osób. Po raz drugi duża grupa Polaków znalazła się poza ojczyzną z powodów politycznych po 1945 roku.

Druga Wielka Emigracja. Od Giedroycia i Gombrowicza, do Grydzewskiego i Hemara

Edward Gierek był nazywany przez działaczy partyjnych "dobrym gospodarzem ze Śląska". 19 grudnia 1970 roku, po tym jak został wybrany na I sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Polacy usłyszeli od niego słowa "Nigdy więcej grudnia". To wyraźne nawiązanie do brutalnie tłumionych przez wojsko i milicję protestów.

Węzły polskiej pamięci. Edward Gierek i Czerwiec 1976

Dziś wiemy, że już w czasie fali strajków w sierpniu 1980 roku komunistyczne władze Polski myślały o wprowadzeniu stanu wojennego celem uspokojenia sytuacji. Tymczasem zawarły porozumienia z "Solidarnością". Dlaczego ten fakt nie zakończył prac nad przeprowadzeniem wariantu siłowego, który miał zahamować rozwój rodzącego się ruchu demokratycznego? 

Węzły polskiej pamięci: "Solidarność" i stan wojenny

Jan Paweł II odbył osiem wielodniowych pielgrzymek do ojczyzny między czerwcem 1979 a sierpniem 2002 roku. Najdłuższa trwała 13 dni i miała miejsce w czerwcu 1999 roku w czasie zbliżającego się końca tysiąclecia. Wtedy Ojciec Święty odwiedził rekordową liczbę miejsc: 22 miasta i trzy wsie.

Węzły polskiej pamięci - Jan Paweł II i jego pielgrzymki do Polski

Wawel jest miejscem wyjątkowym. To siedziba polskich władców, ich nekropolia i miejsce kształtujące historię Polski. 

Węzły polskiej pamięci. Wawel - wciąż żywa pamiątka

W sierpniu 1999 roku premierem, a w grudniu prezydentem Federacji Rosyjskiej został Władimir Putin, funkcjonariusz służb specjalnych. Jak od tego czasu wyglądały jego relacje z Polską?

Polska wobec Rosji Putina w latach 1999-2023. Jak zmieniały się relacje?

W Polsce po 1989 roku nastąpiła zmiana systemu politycznego i gospodarczego. W tym czasie za naszą wschodnią granicą trwał rozpad Związku Sowieckiego.

Relacje polsko-rosyjskie w latach 1990-1999

- Masowa kuracja odwykowa od lęku oraz zbiorowa podróż do świata informacji - tak znany reportażysta Ryszard Kapuściński nazwał reformy, jakim zostało poddane społeczeństwo Związku Sowieckiego po dojściu do władzy Michaiła Gorbaczowa, który 11 marca 1985 roku został I sekretarzem tamtejszej komunistycznej partii. W "Historii żywej" pieriestrojka i głasnost Gorbaczowa oraz wpływ na historię Polski, czyli o kontrolowanym rozpadzie, demontażu, a może montażu czy nowej rzeczywistości?

Lata 1985-1990. Pieriestrojka i głasnost Michaiła Gorbaczowa

"Na dnie swojej nędzy Polska dostała króla, i to takiego, o jakim śniła. (…) Czyżby wiedział z góry, że ze zbiorowego poniżenia potrafi ludzi podnieść w insurekcji bezkrwawej?" - to słowa Czesława Miłosza z jesieni 1987 roku wskazujące na rolę, jaką odgrywa Jan Paweł II w historii Polski, a tym samym naszej części Europy. Jaki miał wpływ na kryzys "imperium zła", którym była Moskwa?

Jan Paweł II i Solidarność, czyli kryzys "imperium zła"

O tym, że Edward Gierek miał dobre notowania w Moskwie, świadczyć może fakt, że już w trakcie przesilenia październikowego 1956 roku przywódca Związku Sowieckiego Nikita Chruszczow upominał towarzyszy polskich, aby do nowego Biura Politycznego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej włączyć towarzysza Gierka. Była to opinia z 2008 roku historyka, działacza socjalistycznego i komunistycznego Andrzeja Werblana.

Czasy Gierka, Breżniewa i nowe formy opozycji

Jerzy Pomianowski, publicysta, tłumacz, redaktor naczelny pisma "Nowaja Polsza", był tym, który opisał w skrócie ideę wschodnią powstałą w kręgu "Kultury" paryskiej Jerzego Giedroycia - pisma, którego Pomianowski był współpracownikiem. Na czym opierała się ta idea? O tym Dorota Truszczak rozmawiała z prof. Andrzejem Nowakiem.

Giedroyc i inni - programy polskiej polityki wschodniej na emigracji

Rankiem, 19 października 1956 roku, radzieckie oddziały stacjonujące w Polsce w marszu na Warszawę znajdowały się już 150 km od stolicy celem przeprowadzenia wojskowej interwencji. Nikita Chruszczow, I sekretarz Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, chciał wymusić na komunistach polskich rezygnację z wyboru Władysława Gomułki na I sekretarza Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

Gomułka i Chruszczow. Próba poluzowania sowieckiego gorsetu

Powszechnie uważa się, że stalinizm w Polsce rozpoczął się wraz z powstaniem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej - z połączenia się Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej w grudniu 1948 roku. Ale Stalin instalował u nas swoje władztwo od ponownego wkroczenia Armii Czerwonej na terytorium II Rzeczpospolitej w 1944 roku.

Rządy wzorowane na systemie radzieckim. Stalinizm nad Wisłą (1946-1955)

W 1944 roku Sowieci rozpoczęli ponowny podbój Polski. Jego efektem było zainstalowanie w naszym kraju sterowanych z Moskwy władz. - Tym razem był to jednostronny rozbiór Polski. Wszystko zagarnęła jedna siła polityczna umiejscowiona na Kremlu. W tym sensie był to raczej powrót do czasów Piotra I, a nie Katarzyny. Piotr I miał koncepcję, by całą Rzeczpospolitą objąć swoimi wpływami - mówi w Programie 1 Polskiego Radia prof. Andrzej Nowak.

Drugi sowiecki podbój Polski (1944-1945)

Niemcy, 13 kwietnia 1943 roku, poinformowali świat o odkryciu grobów oficerów polskich w Lesie Katyńskim. Na ich zaproszenie w pracach ekshumacyjnych uczestniczyli przedstawiciele Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. O udział organizacji zabiegał też rząd polski na uchodźstwie. To posłużyło władzom sowieckim do oskarżenia Polaków o współpracę z Niemcami i doprowadziło do przerwania stosunków dyplomatycznych.

Polityka Stalina wobec Polski między lipcem 1941 a grudniem 1943 roku

Półtora tysiąca kilometrów wzdłuż rzek Narew, Wisła i San oraz 2820 słupów granicznych miała niemiecko-sowiecka granica wytyczona na okupowanym przez Rzeszę Niemiecką i Związek Sowiecki terytorium Polski po napaści obu agresorów na nasz kraj 1 i 17 września 1939 roku.  

Agresja ZSRR na Polskę. Pierwsza okupacja sowiecka w latach 1939-1941

Diabelski pakt, udana próba podpalenia pokoju na świecie, przebudowania starego porządku, wprowadzenia na salony Rosji sowieckiej - tak nazywają historycy zawarty 23 sierpnia 1939 roku w Moskwie między Hitlerem i Stalinem pakt o nieagresji, czyli pakt Ribbentrop-Mołotow, zwany tak od nazwisk podpisujących go przedstawicieli obu krajów. 

Pakt Ribbentrop-Mołotow. Jak wpłynął na historię Polski? 

25 lipca 1932 roku w Moskwie został zawarty polsko-sowiecki pakt o nieagresji. Stosunki między Polską a Rosją w latach poprzedzających, po wojnie polsko-bolszewickiej i po pokoju ryskim, nie były najlepsze. - Droga do Europy dla rewolucji komunistycznej prowadziła zawsze przez Polskę - mówi w Programie 1 Polskiego Radia prof. Andrzej Nowak.

"Wspólna nienawiść do Polski". Historyk o współpracy czerwonej Rosji i burżuazyjnych Niemiec po I wojnie światowej

Brytyjski polityk i dyplomata Edgar D’Abernon uznał bitwę warszawską stoczoną w dniach 13-25 sierpnia 1920 roku za jedną z osiemnastu przełomowych bitew w historii świata. Z kolei przywódca czerwonej Rosji Włodzimierz Lenin ocenił, że była "ogromną porażką" bolszewików. Warto jednak podkreślić, Armia Czerwona została przyparta do muru dopiero w bitwie niemeńskiej w końcu września.